Áverkar á aftara krossbandi

Aftara krossbandið liggur frá efri, aftari brún sköflungs upp og fram og festist á neðri og fremri brún lærleggsins. Hlutverk þess er að styrkja hnéið og hindra að leggurinn færist aftur ávið m.t.t. lærleggsins. Sjaldgæfara er að aftara krossbandið skemmist heldur en fremra krossbandið. Áverkar geta orðið á aftara krossbandinu þegar ofrétta verður um hnjáliðinn eða snúningur kemur á hnéð. Við þessar aðstæður eru það hinsvegar oftast önnur liðbönd sem gefa sig áður en aftara liðbandið slitnar. Ef högg kemur á bogið hné eins og getur t.d. gerst þegar ökumaður lendir í árekstri og hné rekst í mælaborð eða dottið er á bogið hné gefur oft aftara krossbandið sig fyrst. Mikilvægt er að hafa í huga að við áverka á hné skemmist oft fleiri en einn strúktur í hnéinu.

Helstu orsakir skemmda á aftara krossbandinu

Helsta ástæða fyrir skemmdum á aftara krossbandinu er þegar högg kemur á bogið hné en einnig getur liðbandið rifnað þegar staðið er í fótinn og snúið er snögglega og skapast þannig mikið álag á hnéð, en þá rifna oftast einnig önnur liðbönd í hnénu sem gefa sig á undan. Dæmi um íþróttagreinar þar sem þessi hreyfing er algeng er körfubolti, fótbolti og svigskíði svo eitthvað sé nefnt. Oft heyrir sjúklingur þegar liðbandið rifnar og finnur að hnéð gefur sig.

Hver eru einkenni skemmda á aftara krossbandinu?

Verkur og bólga sem liggur mest aftan til í hnénu, hnésbótinni og kemur fram fljótt eftir áverkann. Bólgan er tilkomin vegna blæðingar inn í aðlæga vefi og jafnvel hnjáliðinn frá æðum sem liggja í liðbandinu og rifna um leið og liðbandið.

Óstöðugleiki í liðnum: sjúklingur hefur það á tilfiningunni að hnéð sé „að gefa sig“.

Bólgan gengur yfir á 2–4 vikum en eftir getur staðið liður. Ef svo er, er aukin hætta á sliti og þá mikilvægt að lagfæra krossbandið.

Hvernig greinir læknirinn sjúkdóminn?

Sjúkrasaga og skoðun gefur miklar upplýsingar. Ef læknirinn getur dregið sköflunginn óeðlilega mikið aftur á við miðað við lærlegginn, beinist grunur að áverka á aftara krossbandinu. Ef bólga hefur komið fram strax og áverkinn varð eru allar líkur á að um rof á liðbandi eða liðþófa sé að ræða. Hinsvegar ef bólga kemur ekki fram fyrr en mörgum klukkustundum síðar er líklegra að um vökvasöfnun vegna bólgusvörunar sé að ræða.

Til að greina á milli hvort bólga í liðnum sé vegna vökvasöfnunar eða blæðingar, er stungið á liðinn og vökvinn dreginn út til greiningar, það léttir jafnframt á þrýstingi í liðnum og verkir minnka.

Myndgreining: röntgenmyndataka getur reynst nauðsynleg til að útiloka að um beinbrot sé að ræða. Liðbönd, sinar og liðþófar sjást illa á röntgenmynum en sjást aftur vel með segulómun. Segulómun er dýr rannsókn og því er yfirleitt ekki gerð nema í einstaka tilfellum þegar nauðsynlegt er að fá frekari upplýsingar um önnur liðbönd í hnénu eða liðþófana.

Liðspeglun: er notuð bæði til greiningar og meðferðar. Aðgerðin felur í sér að bæklunarlæknir notar sérhæfð myndatæki sem gerir honum kleift að skoða hnjáliðinn að innan og greina áverka. Fyrir aðgerðina þarf að svæfa sjúkling. Gerður er lítill skurður við hnjáliðinn og farið inn með nema sem sendir myndir sem læknirinn getur séð á sjónvarpsskjá og þannig er hægt að greina áverka mjög nákvæmlega. Liðspeglun gefur einnig þann möguleika að framkvæma aðgerð þar sem skemmt liðband er byggt upp að nýju.

Meðferð

Við áverka er best að byrja á að leggja kaldan bakstur til að minnka blæðingar og bólgu, hafa fótinn í hálegu og ef mögulegt er að setja þrýsting á hnéð. Þegar sjúklingur hefur verið greindur með áverka á aftara krossbandið er oftast það fyrsta sem gert er að draga blóðið úr hnéinu og er það gert bæði til greiningar og til að létta þrýsting af hnénu og minnka þannig óþægindi. Strax eftir áverkann er best að leggjast út af og setja fótinn í hálegu. Hvíld fyrir hnéð er mikilvæg bæði í fyrstu og einnig fyrstu dagana á eftir. Sjúklingur er svo látinn notar hækjur sér til stuðnings fyrst á eftir.

Þegar bólga í hnénu og verkirnir hafa minnkað er rétt að byrja sjúkraþjálfun, sem miðar að því að styrkja vöðvana umhverfis hnéð sem auka þannig á stöðugleika liðarins og að ná eins góðu hreyfiferli og mögulegt er. Læknir ráðleggur sjúklingi oftast að kaupa sér spelkur en þær eru notaðar til að auka á stöðugleika í hnénu. Þessar spelkur þarf að sérhanna fyrir hvern einstakling. Í þeim tilfellum þar sem sjúkraþjálfun og spelka duga ekki, þ.e. óstöðugleikinn í hnénu er það mikill að einstaklingi með slitið krossband finnst vandamálið hamla því að hann geti tekið þátt í þeim daglegu athöfnum eða íþróttum sem hann hafa hug á, er rétt að huga að aðgerð. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að eftir aðgerð tekur við sjúkraþjálfun og flestir mæla með að spelka sé notuð í a.m.k. 1 ár eftir aðgerð og jafnvel leng ur.

Ekki er til nein ein meðferð sem hentar öllum og er það einstaklingsbundið hvaða meðferð best er að velja. Hvernig velja á framhaldsmeðferðina fer eftir nokkrum þáttum, s.s. því hversu stöðugur liðurinn er, hvort einnig hafi orðið skemmdir á liðþófum eða öðrum liðböndum, aldri sjúklings og hversu mikið sjúklingur hreyfir sig.

Fylgikvillar

Óstöðugleiki í hnénu sem flýtir fyrir slitmyndun og gerir hnéð veikara fyrir og eykur þannig hættu á frekari skemmdum.
Verkir.
Bólgur.