Breytingaskeið kvenna

Breytingaskeið kvenna hefur ævinlega verið hjúpað mikilli dulúð. Fyrr á tímum, áður en skilningur fékkst á flókinni hormónastarfsemi kvenna, var talið að þegar konan hætti að hafa á klæðum myndu kynkirtlarnir umbreytast og gera konuna geðbilaða.

Hvað er breytingaskeiðið?

Breytingaskeiðið kallast einnig tíðahvörf. Það tímabil, fer oftast í hönd í lífi konunnar á fimmtugsaldri. Oft hafa blæðingar verið óreglulegar í nokkur ár fyrir tíðahvörf. Talað er um að breytingaskeiðið sé um garð gengið, þegar konan hefur ekki haft tíðablæðingar í eitt ár.

Hvað veldur tíðahvörfum?

Talið er að tíðahvörfin verði vegna þess að eggjavísum í eggjaleiðurunum hefur fækkað niður í ákveðinn fjölda, sumir nefna 1000 eggjavísa markið. Þegar skipanir frá hormónum geta ekki lengur örvað eggjastokka konunnar, hætta þeir að framleiða tvær gerðir kvenhormóna, östrogen og progesteron. Þess í stað virkja boð frá heilanum nýrnahetturnar og fituvefinn til að framleiða meira af östrogeni en áður.

Hvernig er breytingaskeiðið?

Konur hafa mjög mismunandi reynslu af breytingaskeiðiðinu. Einkenni eru þó oft arfgeng og mæðgur geta því allt eins reiknað með að reynsla þeirra verði svipuð.

Hvaða óþægindi geta fylgt breytingaskeiðinu?

Ein af algengustu kvörtunum kvenna á breytingaskeiði eru vegna skyndilegra hitakasta eða svokallaðs hitakófs. Köstin koma alveg óháð aðstæðum og hjá sumum konum fylgja þeim svitaböð og roði í andliti og framan á hálsi. Köstin eru yfirleitt skammvinn, standa í 3-6 mínútur og í byrjun breytingaskeiðsins geta þau komið fram hvenær sem er sólarhrings. Svefnmynstur sumra kvenna riðlast. Erfiðleikar með að sofna, hitakóf og svitaböð um nætur eru ekki óalgengar kvartanir. Þær geta svitnað svo mikið á nóttunni að þær þurfa að skipta á rúminu.

Konur geta verið hrjáðar af þunglyndi, geðsveiflum, höfuðverk, minnistruflunum og óþolinmæði. Fjölskyldan á oft erfitt með að átta sig á aukinni tilfinningalegri viðkvæmni. Húð konunnar verður þynnri. Hárið lætur ekki að stjórn, tannholdinu hættir til að verða blóðrisa, kirtlarnar við legopið framleiða minna slím sem veldur þurrki í kynfærum og óþægindum við samfarir. Svæðinu við kynfæri og þvagrásarop er hættara við sviða. Hárvöxtur eykst í andliti, sérstaklega á hökunni og áhugi og ánægja sumra kvenna á kynlífi minnkar.

Á síðari árum hefur athyglin beinst að beinþynningu (osteoporosis) í tengslum við tíðahvörf og einnig að aukinni hættu á vissum hjartasjúkdómum. Mánaðarleg hækkun á östrogeni ver konur gegn beinþynningu og hjartasjúkdómum á meðan þær eru frjóar.

Hvað er til ráða?

Ef breytingaskeiðið veldur óbærilegum óþægindum, getur læknirinn orðið að liði með lyfjameðferð. Í dag eru ýmsir möguleikar á að leiðrétta þær hormónabreytingar sem verða á breytingaskeiðinu.

Sumar konur kjósa að fá hormónameðferð sem framkallar tíðahring. Aftur á móti eru margar konur mótfallnar því að byrja aftur á blæðingum. Þess vegna hafa einnig verið þróuð hormónalyf sem ekki hafa þau áhrif. Östrogenmeðferð hefur einnig verið talin geta valdið brjóstakrabbameini en það hefur aldrei verið sannað vísindalega. Þó er konum sem koma úr fjölskyldum sem hafa greinilega arfgenga tilhneigingu til að fá brjóstakrabbamein, ráðið frá östrogenmeðferð. Einnig er mælt með slíkri varkárni ef margir í ættinni hafa fengið blóðtappa. Kostirnir við hormónameðferð eru þeir að losa konuna við verstu óþægindin. Ekki er hægt að líta fram hjá því að konur á slíkri hormónameðferð fá sjaldnar krabbamein í leg.

Hormónameðferð er þess eðlis að vega og meta verður kosti hennar og galla. Hormónalyf eru lyfseðilsskyld og læknir aðstoðar við að taka ákvörðun um meðferð.

Þetta er tímabilið sem vert er að nýta sér til gagns og ánægju. sérstaklega ætti að hugsa vel um sjálfan sig og heilsuna. Það er mikilsvert að átta sig á því að tíðahvörfin eru etv. upphafið á síðasta kafla ævinnar.

Gott er að vera dugleg að stunda líkamsrækt. Það hefur komið í ljós að regluleg hreyfing, til dæmis hressilegir göngutúrar í 20-30 mínútur, 3-4 sinnum í viku, geta bætt heilbrigðum árum við lífið. Hreyfing styrkir beinin, bætir almenna líðan, og það verður auðveldara að sofna vegna eðlilegrar þreytu.

Mataræði er gífurlega þýðingarmikið. Neysla mjólkurafurða skiptir sköpum, í þeim tilgangi að beinin fái nægjanlegt kalk (kalsíum), til að sporna við beinþynningu. Vitað er að neysla grænmetis og ávaxta hefur góð áhrif á heilsuna. Nýjustu rannsóknir frá Bandaríkjunum sýna að með því að borða að minnsta kosti 5 skammta af ávöxtum eða grænmeti á dag, dregur verulega úr líkum á að veikjast.