Hvað er kolvetni?

Hvað er kolvetni?

Kolvetni er flokkur lífrænna efnasambanda kolefnis, súrefnis og vetnis.
Kolvetni er mikilvægur hluti fæðunnar.

Mismunandi kolvetni í fæðu

Mikilvægustu kolvetnin í fæðu eru sterkja (mjölvi) og trefjar sem teljast til fjölsykra ogsykrur. Sykrur skiptast í einsykrur, tvísykrur og fásykrur.

Mikilvægustu einsykrur frá sjónarhóli næringarfræðinnar eru þrúgusykur (glúkósi) og ávaxtasykur (frúktósi) sem er að finna í ýmsum ávöxtum eins og nafnið gefur til kynna.

Einsykrurnar glúkósi, galaktósi og frúktósi eru þau form kolvetna sem líkaminn tekur upp í þörmunum. Frúktósa og galaktósa er síðan breytt í glúkósa í líkamanum. Glúkósi er mikilvægur orkugjafi í líkamanum.

Tvísykrur eru kolvetni mynduð af tveim einsykrum. Mikilvægustu tvísykrurnar frá sjónarhóli næringarfræðinnar eru strásykur (súkrósi) og mjólkursykur (laktósi).

Líkan af tvísykrunni súkrósa. Kolefnisatómin eru grá en súrefnisatómin rauð. Súkrósi er annað heiti á strásykri.



Fjölsykrur
eru þau form kolvetnis sem ættu að skipa stærstan sess í daglegu fæði þeirra sem vilja leggja áherslu á hollustu.

Mikilvægasta fjölsykran er sterkja (mjölvi), gerður úr glúkósasameindum sem mynda langar keðjur. Mjölva er að finna í ýmsum jurtum.

Til fjölsykra teljast einnig trefjar. Með trefjum er átt við ómeltanlegar fjölsykrur. Hluti trefja gerjast þó af bakteríum í þörmum. Hæfileg trefjaneysla er nauðsynleg fyrir heilbrigði meltingarvegar.

Glýkógen (dýramjölvi) er önnur fjölsykra, áþekk plöntumjölva að uppbyggingu. Glýkogen safnast í lifur og vöðva þar sem það myndar orkuforða líkamans. Þegar blóðsykur fellur losnar dálítið glýkógen út í blóðið í formi glúkósa og tryggir að líkaminn hafi aðgang að nægilegri orku í blóðrásinni. – Sjá einnig lágur blóðsykur hjá heilbrigðu fólki.

Við hækkun blóðsykurs fer dálítið af glúkósa blóðsins aftur á móti til geymslu sem glýkógen.

Tvísykrur og meltanlegar fjölsykrur verða að klofna niður í einsykrur áður en þarmarnir taka þær upp.

Helstu kolvetnagjafar

Í fæði flestra Íslendinga koma 65% kolvetna og 97% trefja úr kornvörum, grænmeti, kartöflum og ávöxtum. 20% af kolvetnunum fást úr sykurvörum (sælgæti, sykri úr matvörum, gosdrykkjum og sykruðum svaladrykkjum). Öfugt við það sem segja má um grænmeti og ávexti eru engar trefjar í þessum vörum og afar lítið af vítamínum og steinefnum. Sjá einnig Frá ósætu upp í dísætt – Sykur af ýmsum gerðum.

Niðurbrot tví- og fjölsykra

Niðurbrot kolvetna hefst í munninum fyrir tilstilli ákveðinna ensíma (amýlasa) í munnvatninu. Magasýrurnar taka síðan þátt í að kljúfa þessi efni enn frekar, en endanlegt niðurbrot verður ekki fyrr en þau hafa farið um skeifugörnina og þá fyrir áhrif annarra amýlasa frá briskirtlinum.

Tvísykrurnar klofna í sjálfri þarmaslímhimnunni og eru sérstök ensím þar að verki. Sem dæmi um slíkt ensím má nefna laktasa, sem klýfur niður mjólkursykur. Ef þetta ensím er ekki fyrir hendi, á manneskjan erfitt með að þola mjólk og mjólkurafurðir vegna þess að í þeim er laktósi (mjólkursykur).

Upptaka kolvetna

Frá yfirborði þarmafrumnanna fara kolvetnin áfram inn í líkamsstarfsemina sem einsykrur. Þar eru þau ýmist óbundin (blóðsykur) eða sem orkuforði (glýkógen) í lifur og vöðvum. Sjá enn fremur grein um Efnaskipti kolvetna.