Parkinsonsveiki

Hvað er Parkinson?

Parkinsonsveiki einkennist af stífleika í vöðvum, skjálfta og minni hreyfigetu. Ekki er hægt að lækna sjúkdóminn, en með lyfjagjöf er hægt að halda honum í skefjum í langan tíma, og nú nýlega er með góðum árangri farið að græða rafskaut í heilann þar sem veikin á upptök sín. Á Íslandi fær einn af hverjum fimm þúsundum Parkinsonsveiki árlega. Enski læknirinn James Parkinson uppgvötaði sjúkdóminn 1817. Sjúkdómurinn er algengasti taugasjúkdómur, sem hrjáir eldra fólk.

Hverjir eru í áhættuhóp?

Ekki er vitað, hvað orsakar Parkinson. Talið er, að bæði genatengd og utanaðkomandi áhrif (umhverfi, áhrif eiturefna ofl.) geti haft eitthvað um orsök sjúkdómsins að segja. Parkinsonismi er heiti á svipuðum einkennum og fylgja Parkinson. Sum lyf, sem gefin eru við andlegum sjúkdómum, aðallega sefandi lyf (antipsychotic drugs), geta valdið Parkinsonisma. Ákveðinn hópur sjúklinga þjáist af parkinsonisma auk annarra einkenna tengdum taugakerfinu. Sjúkdómsferli u.þ.b. 10% þeirra, sem greinast með Parkinsonssjúkdóm er frábrugðið hefðbundnu ferli, áhrif meðferðarinnar verða önnur og sjúkdómurinn þróast á ófyrirséðan hátt. Blóðtappar í heila geta einnig leitt til Parkinsonisma. Sjúkdómurinn kemur oftast í ljós, þegar fólk er komið yfir fertugt. Tíðnin hækkar með aldrinum. Óalgengt er, að sjúkdómurinn láti á sér kræla fyrir fertugt. Tíðni hjá karlmönnum er aðeins hærri en hjá konum.

Hver er orsökin?

Parkinsons stafar af skorti á boðefninu dópamín í heilanum. Þetta efni er framleitt í miðju heilans og nefnist djúphnoðukjarni (Basal ganglia). Heilinn notar þetta efni til að stjórna hreyfingum og framleiðsla þess og niðurbrot helst því stöðugt í jöfnum hlutföllum. Við Parkinsonssjúkdóm dregur úr framleiðslu á efninu en um leið heldur niðurbrot áfram, sem leiðir til þess að skortur verður á efninu.

  • Hver eru einkennin?
    • Stífleiki í vöðvum.
    • Skjálfti, t.d. skjálfti í hvíld
    • Hægar hreyfingar.

    Einkenna verður yfirleitt fyrst vart í öðrum helmingi líkamans, en með tímanum ná þau yfir allan líkamann.

    Þar að auki geta eftirtalin einkenni fylgt sjúkdómnum:

    • minni hreyfigeta vöðva í andliti. Sviplaust andlit
    • minni raddstyrkur
    • minni munnvatnsframleiðsla.

    Einkennin koma hægt og sígandi og því er ekki óalgengt, að sjúklingurinn taki ekki eftir þeim sjálfur.

     

Hvernig greinir læknirinn sjúkdóminn?

Greiningin byggist á sjúkrasögu sjúklingsins, ásamt taugarannsókn. Stuðningsrannsóknir eru notaðar til að útiloka aðrar orsakir. Ef grunur leikur á að sjúklingur sé með Parkinsonssjúkdóm þarf taugasérfræðingur að skoða sjúklinginn, áður en meðferð hefst. Nýjar rannsóknir sýna að því fyrr, sem meðferð heftst þeim mun auðveldara er að fást við sjúkdóminn.

Hver er meðferðin?

Lyfjameðferðin gengur annað hvort út á að auka virkni boðefnisins dópamíns í heilanum, draga úr niðurbroti þess, bæta upp skortinn á dópamíni eða draga úr virkni ensímsins, sem brýtur dópamínið niður (þ.e. seinkar niðurbrotinu)

Sjálfshjálp

Mikilvægt er, að fá góðar upplýsingar og tíma til að sætta sig við nýjar aðstæður.

Framtíð án lyfjameðferðar

Tilraunir standa yfir þar sem fleiri meðferðarmöguleikar eru rannsakaðir.

Hver eru helstu vandamál sjúklingsins?

Sveiflukenndur árangur meðferðar og síauknar ósjálfráðar hreyfingar. Hvort tveggja er mjög óþægilegt, en þá yfirleitt ekki viðvarandi vandamál fyrr en eftir margra ára lyfjameðferð. Ný lyf hafa dregið úr langtímavandamálum. Vaxandi vitsmunaleg sem og andleg vandamál geta hrjáð marga. Sumir sjúklingar hafa tilhneigingu til að einangra sig frá umhverfinu, hjá öðrum getur þetta einnig leitt til þunglyndis.