Streita og krabbamein


Inngangur

Lengi hafa verið uppi ýmsar fullyrðingar um áhrif hugarástands á líkamlega heilsu. Vísindarannsóknir síðari ára hafa varpað ljósi á fyrirbærið þótt margt sé enn á huldu. Meðal rannsóknanna eru tilraunir til að meta og mæla áhrif streitu á heilsu. Margar niðurstöður á streiturannsóknum í dýratilraunum benda til að streita geti aukið áhættu á vissum sjúkdómum, svo sem sjálfsofnæmissjúkdómum, sýkingum og krabbameini, með því að streita valdi hömlun eða bælingu á virkni ónæmiskerfis líkamans. Þessar rannsóknirnar eru flóknar, framkvæmdar við mismunandi skilyrði og á ýmsum tímum. Rannsóknir eru auk þess framkvæmdar ýmist í tilraunaglösum, á dýrum af mismunandi tegundum og á fólki við mismunandi aðstæður, umhverfi og menningu. Niðurstöður þeirra verða því oft misvísandi og víst að síðasta orðið í þessum efnum er enn ósagt.

Ónæmiskerfið

Ónæmiskerfi líkamans samanstendur af sérstökum og fjölbreytilegum frumum – varnarfrumum eða víkingasveit – sem m.a. búa yfir þeim eiginleika að geta greint á milli þess sem er heimagert og þekkt og þess sem er aðflutt og framandi. Frumur ónæmiskerfisins geta sakir þekkingar sinnar ráðist gegn framandi eða skaðlegum gestum eins og t.d. veirum og sýklum í líkamanum; skákað þeim eða eytt. Ónæmiskerfið er m.a. ástæða þess er líkaminn hafnar framandi vef eins og við líffæraígræðslu. Frumur ónæmiskerfisins hafa eiginleika minnis og muna liðna atburði og geta brugðist hraðar og harðar við nýrri innrás eftir atvikum. Sumar frumur ónæmiskerfisins mynda mótefni gegn þessum framandi gestum. Skaðvaldurinn verður merktur þessum mótefnum, sem auðvelda öðrum varnarfrumum eftirleikinn. Frumur ónæmiskerfisins hafa innbyrðis samskiptamál. Þau boðskipti eru efnasambönd sem frumurnar sjálfar framleiða; nokkurskonar boðkefli með upplýsingum sem frumur ónæmiskerfisins skilja og bregðast við. Minnisatgerfi og verkleg greind ónæmiskerfisins er með ólíkindum. Kalla má ónæmiskerfið sjötta skilningarvit líkamans.

Streita

Gerður er greinarmunur á streitu og því sem veldur streitu – streituvaldi. Streita er líkamlegt og hugrænt ástand en það sem veldur streitu er einhver íþyngjandi atburður eða álag í umhverfinu. Streita getur m.a. átt sér eðlisfræðilegar skýringar eins og hávaða, sálfræðilegar orsakir eins og t.d. skort á sjálfstrausti, ógn (t.d. að greinast með alvarlegan sjúkdóm) eða vansæld í starfi. Streituvaldur getur átt félagslegar rætur eins og dæmi um einelti sýna. Streituvaldarnir eru þannig úr ólíkum áttum en viðbrögð hugar og líkama áþekk. Mikilvægt er að greina orsakasamband. Er um augljósa röskun að ræða? Eru streituvaldurinn og einkennin tengd í tímalegu samhengi? Hverfa streitueinkennin ef streituvaldurinn hverfur?

Hugræn einkenni streitu geta verið tilfinningar eins og kvíði og angist eða einkenni geðslags eins og depurð og þunglyndi. Líkamleg viðbrögð streitu geta verið m.a. aukin spenna í vöðvum, aukin svitamyndun, eirðarleysi, hraðari hjartsláttur og grynnri öndun, óþægindi frá meltingarvegi auk umkvartana, sem t.d. svefntruflunum og lystarleysi fylgja.

Tímalengd streituálagsins skiptir máli. Viðbrögð t.d. ónæmiskerfisins geta verið mismunandi eftir því hvort um tiltölulega stuttan álagstíma er að ræða eða viðvarandi streituástand. Það mótsagnarkennda er að þessi tímaþáttur getur valdið aukinni virkni ónæmiskerfisins.

Fólk þolir misvel streituálag. Þar koma til margvíslegir þættir eins og persónuleiki einstaklingsins, skaplyndi, aðlögunarhæfni, félagslegt stuðningsnet, fyrri reynsla og að sjá fyrir endann á álaginu, m.m.

Mat og úrvinnsla á ytri aðstæðum fer fram í heilanum. Vel eru þekkt samskipti og samvirkni heila og taugakerfis við innkirtlakerfi líkamans þannig að streituástand skapist. Þeirri kenningu hefur verið haldið fram, að streituástand sé frumstæð viðbrögð lífverunnar til að takast á við aðsteðjandi hættu; berjast eða flýja af hólmi.

Samskipti heila og taugakerfis og ónæmiskerfisins

Á síðustu árum hefur þekking á tengslum geðs, tauga-, innkirtla og ónæmiskerfis (psychoneuroendocrinoimmunology) farið vaxandi. Fullyrða má að aukin þekking hafi ekki gert hlutina einfaldari. Mikilvægar uppgötvanir hafa verið gerðar en margar byggja á dýratilraunum. Eftirfarandi samantekt úr þeim gefur þó vísbendingar:

1. Viðbrögð ónæmiskerfisins má skilyrða. Það þýðir að hugsun getur breytt ónæmisviðbrögðum*.
2. Raferting eða skemmdir á vissum heilastöðvum geta valdið sérstökum breytingum í starfsemi ónæmiskerfisins.
3. Dvalarstaðir fruma ónæmiskerfisins eins og beinmergur, milta, hóstkirtill og eitlar eru lagðir taugaþráðum.
4. Frumur ónæmiskerfisins hafa móttaka fyrir sum boðefni taugakerfisins.
5. Við hvatningu ónæmiskerfisins er hægt að mæla breytingar í taugaleiðni og magni taugaboðefna í heilanum en sum boðefni ónæmisfrumanna hafa áhrif á heila- og taugafrumur.
6. Streita breytir ónæmisviðbrögðum í dýratilraunum eykur viðgengi sýkinga og myndun og vöxt æxla í dýrunum.

Skilyrðing ónæmisviðbragða* var uppgötvuð fyrir rúmum aldarfjórðungi í tilraun með mýs. Dýrunum var gefið ónæmisbælandi lyf í sætum drykk. Það óvænta gerðist, að þegar dýrunum var einungis gefinn sæti drykkurinn þá var einnig hægt að mæla bælda virkni ónæmisfrumanna. Þessi uppgötvun hefur síðar verið sannreynd varðandi skilyrta ónæmisbælingu í dýratilraunum en rannsóknir á skilyrtri ónæmsihvatningu eru fáar. Staða þekkingar í dag bendir til að heila og taugakerfið, innkirtlakerfið og ónæmiskerfið sé samofin starfsheild en ekki aðskilin kerfi eins og áður var talið.

Streita og krabbamein

Lengi hefur þeirri tilgátu verið haldið á lofti, að sálrænir þættir auki lýkur á myndun krabbameins. Segja má að fræðilegar tilgátur í þessa veru séu enn ekki endanlega staðfestar eða afsannaðar. Margt af því hefur verið heimfært upp á mannfólkið sem fengist hefur sem niðurstöður úr dýratilraunum. Í sumum rannsóknum á fólki hefur verið bent á á streitu, þunglyndi, persónueiginleika m.m., sem áhættuþætti fyrir myndun krabbameins en hefur ekki fengist staðfest í öðrum. Í rannsóknum á fólki og í dýratilraunum hefur fundist að missir og aðskilnaður valda bælingu á ónæmiskerfinu. Einnig benda niðurstöður rannsókna til þess, að aukið nýgengi krabbameins sé hjá þeim sem misst hafa maka sinn. Fræðilega gæti sorgin og álagið af breyttum aðstæðum verið bælandi á ónæmiskerfið og því valdið aukinni áhættu fyrir myndun krabbameins eða leyst úr læðingi æxli í dróma. Allt eins líkleg skýring á aukningu krabbameins meðal eftirlifenda getur verið breyttar lífsvenjur fólks við þessar aðstæður. Rök fyrir því eru að aukningin er mest í lífsstílstengdum krabbameinum. Eins og jafnan vakna fleiri spurningar við hvert svar. Ekki er hægt að fullyrða eða telja sannað á grundvelli þekkingar í byrjun nýrrar aldar, að streita valdi krabbameini hjá fólki. Eftir stendur að vísindaleg rök og vísbendingar eru þó fyrir því, að m.a. streita, þunglyndi og félagsleg lífsgæði valda breytingum í starfsemi ónæmiskerfisins. Starfsemi ónæmiskerfisins tengist eða hefur áhrif á hvort krabbamein myndast og á framvindu sjúkdómsins.

Greining krabbameins veldur bæði félagslegu og andlegu álagi. Streita, depurð eða sorg eru eðlileg viðbrögð við þeim tíðindum. Þunglyndi og aðrar geðraskanir geta falist innan um margvísleg einkenni sem fylgir sjúkdómnum og meðferð hans. Félagslegt álag sjúkdómsins felur í sér tilhneigingu umhverfisins – fjölskyldu, vina og starfsfélaga – til að forðast eða einangra sjúklinginn í tali eða umgengni og sjúklingurinn sjálfur getur haft tilhneigingu til að einangra sig. Einsemd og einangrun sjúklingsins auðveldar honum ekki að takast á við sjúkdóminn og meðferð hans. Þær aðstæður geta haft áhrif á, hvort sjúklingurinn er fær um að gangast undir krabbameinsmeðferð af fullum þunga. Slík keðjuverkun getur þannig haft áhrif á batahorfur. Samband sjúklings og læknis er einnig mikilvægt. Traust samband auðveldar sjúklingnum heilbrigða aðlögun að staðreyndum sjúkdóms. Sjúklingurinn þarf að hafa skilning á og sættast við meðferð sjúkdómsins. Það eykur líkur á fullri þátttöku í meðferðinni, sem stuðlar að færsælli árangri meðferðar en ella. Huga verður einnig að lífsgæðum sjúklingsins við þessar aðstæður. Geðhjálp og félagslegur stuðningur eru þar mikilvægir þætti og tengjast heilbrigða aðlögun að nýjum kringumstæðum og betri úrvinnslu en ella á fjölþættum viðfangsefnum, sem sjúkdómnum fylgja. Bætt og aukin heilsutengd lífsgæði sjúklinga með krabbamein eru markmið í sjálfu sér og ekki síst í því ljósi að margt bendir til að góð geðheilsa og andlegt jafnvægi í traustu félagslegu umhverfi hafi áhrif á lengd lifunar og lækningu krabbameins. Stuðningshópar krabbameinssjúklinga, sem starfað hafa um langt árabil, hafa hjálpað til við að rjúfa einangrun margra sjúklinga. Tilboð um slökun og aðrar aðferðir við streitusjórnun eru margvísleg. Áform Landspítala – háskólasjúkrahúss um aukna áherslu á endurhæfingu krabbameinssjúklinga sem þátt í meðferð krabbameins við sjúkrahúsið er í samræmi við framvindu þekkingar. Stefnumótun í starfsemi Krabbameinsfélags Íslands um aukinn stuðning við krabbameinssjúklinga og aðstandendur þeirra er samstiga þeirri þróun.