Fæðuofnæmi og óþol

Fæðuofnæmi og fæðuóþol eru þekkt fyrirbæri. Það er þó munur á því hvort við erum að tala um ofnæmi eða óþol. Þegar ónæmiskerfi einstaklings á í hlut er talað um að viðkomandi hafi ofnæmi. Prótein í fæðu getur verið ofnæmisvaldur, en það sem gerist í líkamanum er að ónæmiskerfi einstaklingsins álítur próteinið vera líkamanum óvinveitt og ræðst gegn því. Þegar um óþol er að ræða á ónæmiskerfið ekki í hlut en einkennin geta í einhverjum tilfellum verið svipuð en aldrei eins alvarleg.

Fæðuofnæmi

Kúamjólk, egg og fiskur eru algengustu ofnæmisvaldar hjá börnum og eru það þá próteinin í viðkomandi fæðutegund sem eru skaðvaldurinn. Nú til dags er ráðlagt að gefa börnum ekki egg og fisk fyrr en eftir 8 mánaða aldur, en helst ekki fyrr en eftir 12 mánuði, sérstaklega ef ofnæmi er í ættinni. Mjólkurofnæmi er ofnæmi sem sum börn fá fyrir kúamjólk. Hjá 96% þeirra sem fá mjólkurofnæmi koma einkenni fram snemma á fyrsta ári, en ofnæmið eldist þó af þeim flestum með tímanum, oftast innan við þriggja ára aldur. Einkenni mjólkurofnæmis geta verið margvísleg og eru mjög einstaklingsbundin. Hjá sumum koma einkenni fram strax, en hjá öðrum mörgum klukkustundum eftir að mjólkur eða mjólkurvara hefur verið neytt. Meðal algengra einkenna eru húðútbrot. Í helmingi tilfella kemur fram ristilbólga ásamt niðurgangi og uppköstum og þegar einkenni eru mikil getur barnið þornað verulega. Einnig geta orðið blæðingar í meltingarvegi og blóðtap með hægðum. Einnig geta komið fram öndunarerfiðleikar, slím í öndunarfærum auk exems. Harðar hægðir geta jafnvel verið einkenni um mjólkurofnæmi. Óværð ungbarna yngri en 4 mánaða getur einnig verið til komin vegna mjólkurofnæmis og getur jafnvel komið fram hjá börnum sem eru eingöngu á brjósti. Það er þá vegna þess að móðirin drekkur kúamjólk. Hætti móðir að neyta mjólkurafurða meðan á brjóstagjöf stendur lagast einkennin. Gerð var rannsókn á mjólkurofnæmi þar sem borin voru saman 324 börn í Reykjavík og 328 börn í Lundi í Svíþjóð og sýndi hún að 11% foreldra í Reykjavík töldu börn sín sýna viðbrögð gegn mjólk á meðan einungis um 5% foreldra í Svíþjóð töldu barnið sýna viðbrögð. Þegar börnin komu í húðpróf reyndist þó einungis vera hægt að staðfesta mjólkurofnæmi hjá einu íslensku barni og tveimur sænskum. Mjólkurofnæmi er ekki algengt, en talið er að tíðni þess sé um 2-5% í flestum löndum.

Fæðuóþol

Óþol fyrir fæðutegundum er í mörgum tilfellum ekki eins vel skilgreint og fæðuofnæmi. Einstaklingar geta verið viðkvæmir fyrir ýmsum fæðutegundum án þess að ónæmiskerfið komi við sögu og er þá talað um óþol. Einkenni fæðuóþols geta verið svipuð einkennum ofnæmis en þau verða aldrei jafn alvarleg. Mjólkursykur og glútein eru þekktustu efnin í matvælum sem geta valdið óþolseinkennum hjá sumum einstaklingum.Mjólkursykuróþol kemur fram vegna minnkaðrar virkni ensíms (laktasa) sem brýtur niður mjólkursykur (laktósa) og veldur því að mjólkursykur fer að einhverju eða öllu leyti ómeltur um smáþarma niður í ristil. Þar er hann gerjaður af bakteríum með tilheyrandi óþægindum, uppþembu, vindverkjum og jafnvel niðurgangi og magakrömpum. Flest ungbörn þola vel mjólkursykur.Fastir ostar innihalda ekki mjólkursykur og þola hann því flestir sem eru með mjólkursykuróþol. Bakteríur sem bætt er í sýrðar mjólkurvörur brjóta að hluta til niður mjólkursykurinn en það er misjafnt hvort, eða í hve miklu magni einstaklingar með mjólkursykuróþol, þola þessar vörur. Flestar aðrar vörur innihalda mjókursykur í talsverðu magni og þarf hver og einn að finna það út hjá sjálfum sér hvort mjólkurvörum þurfi að sleppa algerlega eða hvort viðkomandi þolir þær í takmörkuðu magni.

Tíðni mjólkursykuróþols hjá fullorðnum er mismunandi eftir heimshlutum og stafar munurinn líklega af erfðafræðilegum þáttum. Hér á okkar slóðum er hún í kringum 10% en getur orðið allt að 100% víða í Afríku, Asíu og Suður-Ameríku. Þar sem mjólk er mjög mikilvægur þáttur í fæði okkar, ætti greining á mjólkursykuróþoli að liggja fyrir áður en einstaklingar fara að útiloka mjólkina úr fæðinu.

Glúteinóþol  er sjúkdómur sem lýsir sér í bóglu í þarmaslímhúð. Einkenni glúteinóþols eru meðal annars niðurgangur og magaóþægindi og sjúkdómurinn getur leitt til næringarskorts þar sem upptaka næringarefna truflast. Glútein er að finna í korntegundunum hveiti (bæði hvítu og heilhveiti), rúgi, höfrum og byggi. Einstaklingar með glúteinóþol þurfa að forðast algerlega vörur sem innihalda glútein því jafnvel lítið magn getur valdið einkennum. Þetta er þó einstaklingsbundið. Þegar fæðutegundum sem innihalda glútein er sleppt, er viss hætta á að fæðið verði snautt af B-vítamínum, járni og trefjum þar sem kornvörur eru ríkar af þessum efnum. Aðrar korntegundir innihalda ekki glútein en gefa sömu næringarefni, s.s. bókhveiti, hirsi, maísmjöl, hýðishrísgrjón o.fl. Þó svo að brauð úr maís- eða hrísmjöli verði aldrei eins og venjuleg brauð, er mikilvægt að brauð og kornvara haldi áfram að vera stór hluti af fæðunni. Á markaði er til glúteinsnautt mjöl sem ætlað er í brauð og annan bakstur sem einstkalingar með glúteinóþol ættu endilega að nýta sér.