Hegðunar- og þroskaröskun

Athyglisbrestur, athyglisbrestur með ofvirkni, kækir, árátta og þráhyggja

Inngangur

Á þessum síðum er fjallað um hegðunar- og þroskaraskanir hjá grunnskólabörnum. Þær innihalda almennar upplýsingar þar sem tilgangurinn er að miðla upplýsingum um viðfangsefnið svo lesandinn verði betur í stakk búinn til að leita nánari leiðbeininga en ávallt skal leita til sérfræðinga um atriði sem tengjast ákveðnum einstaklingum.

Hvernig lýsir athyglisbrestur, athyglisbrestur með ofvirkni, kækir og árátta og/eða þráhyggja sér? Byrjað er á að lýsa einkennum, síðan er lítillega rætt um hegðun og minnst á meðferðarúrræði og að lokum eru gefnar tillögur um hvernig takast má á við hegðunar- og þroskaröskun í skólastarfi. Ekki er fjallað um námsörðugleika sem sérstakt hugtak en áhugasömum er bent á kafla 5 og 6 í bókinni Þroski og hegðunarvandi.

Hugtakið misþroski hefur verið notað hér á landi en það er ekki notað hér. Lýsing einkenna byggja á bók eftir Marilyn P. Dornbush, Ph.D. og Sheryl K. Pruitt, M.Ed. Teaching the Tiger, 1995. Um aðferðir til að takast á við þessi vandamál er einnig byggt á bók eftir Málfríði Lorange og Matthías Kristiansen, Þroski og hegðunarvandi, 1998.

Hegðunarraskanirnar athyglisbrestur, athyglisbrestur með ofvirkni, kækir eða árátta og þráhyggja eru ákaflega flókin fyrirbæri. Þetta eru innbyrðis tengd atferlisvandamál eins og kemur fram þegar verið er að fjalla um þau. Þessar hegðunarraskanir eru oft ákaflega erfiðar börnum í grunnskóla og fjölskyldum þeirra.

Á seinni árum hafa skóla- og heilbrigðisyfirvöld í auknum mæli viðurkennt þessar raskanir sem erfðafræðilegar, að hegðun þessara barna byggist á lífefnafræðilegri röskun. Oft má sjá góðan eða mjög góðan árangur þegar réttum kennslu-, uppeldis- og sálfræðilegum aðferðum er beitt og einnig er lyfjagjöf oft áhrifamikil við að skapa eða endurskapa eðlilega hegðun.

Kennari sem fær nemenda með hegðunarröskun þarf að kynna sér hvað um er að vera og vera tilbúinn til að sýna sveigjanleika og nota óhefðbundnar aðferðir. Oft er talað um hegðunina sem sálfræðilegt vandamál, leti, foreldravandamál, erfiða tilfinningalega truflun eða vanrækslu. Þó svo að þessi ummæli eigi stundum rétt á sér um börn með hegðunarraskanir er rétt að taka fram að yfirleitt batnar hegðunin til muna þegar kennslu- og uppeldisaðferðir eru við hæfi og rétt lyfjagjöf fæst, en sérstaklega þó þegar öll atriðin eru til staðar samtímis.

Oft eru kennsluaðferðir við hæfi, skilningur innan skólans og foreldra á vandamálum nemenda svo árangursrík að lyfjameðferð er ónauðsynleg. En fyrir þá sem þurfa á lyfjagjöf að halda getur það skipt sköpum um hvort takast þurfi á við smávægilegt vandamál eða til staðar verði varanleg hindrun sem torveldi þroska og framfarir. Skilningsríkur kennari og kennslustefna mótuð á viðeigandi hátt hefur úrslitaþýðingu í allri meðferð þessara barna.

Athyglisbrestur

(Attention Deficit Disorders – ADD)

Athyglisbrestur er læknisfræðilegt heiti á heilkennum sem stafa frá skaða í taugakerfinu sem um 3-5 % nemenda líða af. Rannsóknir sýna að greina má a.m.k. tvo undirflokka: Athyglisbrest (ADD)(1) án ofvirkni og athyglisbrest með ofvirkni (ADHD).

1. Athyglisbrestur hefur í för með sér takmarkaða athyglisgáfu, skipulagsleysi, hæga hugræna úrvinnslu og hægar hreyfingar þegar kemur að nákvæmnisvinnu.

2. Athyglisbrestur með ofvirkni felur í sér óeðlilegt þroskamynstur sem lýsir sér í óeðlilegri stjórnun hvata og líkamshreyfinga.

Athyglisbrestur, sinnuleysi sem ríkjandi eiginleiki

(Attention deficit/Hyperactivity Disorder, Predominately Inattentive Type – ADD)

Áhugalaus hegðun

  • Á erfitt með að fylgja leiðbeiningum
  • Á erfitt með að halda athygli
  • Á erfitt með að hlusta
  • Á erfitt með að skipuleggja hluti
  • Bregst hægt við verkefnum sem krefjast umhugsunar
  • Dagdreymin(n) (starir út í loftið, úr sambandi)
  • Er lengi að skrifa
  • Er óvirk(ur) (sýnir ekki viðbrögð við örvun)
  • Forðast verkefni sem krefjast einbeitni (læra heima, lesa)
  • Gleymir og týnir því sem á þarf að halda fyrir ákveðin verkefni
  • Lýkur ekki verkefnum
  • Man ekki það sem nýbúið er að fara yfir
  • Örlítil truflun dreifir athyglinni
  • Sýnir mótsagnarkenda færni í skólastarfinu
  • Tekur ekki frumkvæði
  • Tekur illa eftir
  • Virðist latur/löt eða áhugalaus um að ná markmiðum
  • Virðist vera kraftlaus, sinnulaus eða syfjaður/syfjuð

Athyglisbrestur með ofvirkni, ofvirkni og hvatvísi sem ríkjandi eiginleikar

(Attention Deficit/Hyperactivity Disorder, Predominately Hyperactive, Impulsive Type – ADHD)

Ofvirkt atferli (hljóð, hreyfingar, geðshræringar, kenndir)

  • Á erfitt með að einbeita sér í rólegum leikjum
  • Á erfitt með að sitja kyrr
  • Breytir stöðugt um stellingar og er á iði
  • Fiktar
  • Gengdarlaust tal
  • Gerir mikið úr öllu
  • Hleypur úr einu verkefni í annað
  • Kastar hlutum
  • Leiði veldur líkamlegri vanlíðan
  • Ofurviðkvæmni, þolir ekki neinn sársauka
  • Óhófleg hreyfiþörf
  • Örar geðsveiflur án sýnilegra utan að komandi áhrifa
  • Pirringur
  • Reiðiköst
  • Þolir illa tilsögn
  • &THORN ;olir illa vonbrigði

Hvatvís hegðun (léleg stjórnun hugrænna og líkamlegra hvata)

  • Á erfitt með að bíða eftir að komi að sér í leikjum eða við hópverkefnavinnu
  • Á erfitt með að bíða eftir ánægjulegum hlutum (verður að fá hlutina strax!)
  • Á erfitt með að fylgja munnlegum og skriflegum leiðbeiningum
  • Á erfitt með að hafa hemil á hljóðum, hreyfingum og tilfinningum
  • Á erfitt með að sjá fyrir afleiðingar og tengja þær við eigið atferli
  • Á erfitt með að stjórna eigin vinnu í kennslustofunni (kæruleysisleg mistök)
  • Áhugi á og þátttaka í áhættuleikjum
  • Búðarhnupl (sérstaklega á fyrstu unglingsárunum)
  • Byrjar á verkefni áður en leiðbeiningar liggja fyrir
  • Framkvæmir án umhugsunar
  • Hespar af verkefnum
  • Svarar án þess að vera spurður
  • Svarar spurningum áður en lokið hefur verið við að leggja þær fyrir
  • Talar til annarra nemenda þó þögn skuli ríkja í kennslustofunni
  • Tekur hluti frá öðrum nemendum
  • Truflar fullorðið fólk
  • Truflar og ónáðar aðra nemendur í leik og/eða starfi

Önnur hegðun

  • Á erfitt með að leysa úr vandamálum
  • Á erfitt með að tileinka sér umgengnisreglur
  • Á erfitt með almenna félagslega hegðun
  • Árásargirni
  • Áttar sig ekki á samhengi
  • Áttar sig ekki á siðferðislegum reglum samfélagsins
  • Áttar sig ekki á umgengnisreglum samfélagsins, er félagslega ófær um að tileinka sér þær
  • Finnur ekki auðveldlega til ánægju
  • Lærir ekki auðveldlega af reynslunni
  • Mætir illa, svefntruflanir sem leiða til þreytu
  • Notar slanguryrði og ögrandi eða niðurlægjandi orðbragð
  • Pissar undir og gerir á sig, óhreinkar sig – á sér ekki líffræðilegar orsakir
  • Vöntun á færni við að tengja hugrænt (lærir ekki aðferðir til að meðhöndla upplýsingar og nýta þær á hagkvæman hátt)
  • Yfirdrifið upptekin, ofureinbeiting t.d. að sjónvarpi, tölvum, leikjum
  • Þótt álitið sé að athyglisbrestur og athyglisbrestur með ofvirkni sé sitt hvor röskunin má sjá hegðunarmynstur hjá sumum nemendum sem heimfæra má til beggja flokkanna.

Almennar upplýsingar um athyglisbrest og athyglisbrest með ofvirkni

Kynbundin tíðni

Bandarískar rannsóknir (2) benda til að hjá börnum (6-11 ára) komi athyglisbrestur í ljós hjá 1.4% drengja og 1.3% stúlkna og athyglisbrestur með ofvirkni fram hjá 9.4% drengja og 2.8% stúlkna. Hlutfall nemenda á unglingastigi sem eru greindir með athyglisbrest er 1.4% hjá drengjum og 1.0% hjá stúlkum (3) en hlutfall unglinga með athyglisbrest samfara ofvirkni er 2.9% drengja og 1.4% stúlkna.

Aldur þegar einkennin koma fram

Einkenni athyglisbrests og athyglisbrests með ofvirkni koma yfirleitt í ljós á aldrinum tveggja til sjö ára (4) Athyglisbrestur er venjulega greindur hálfu til einu ári á eftir athyglisbresti með ofvirkni (5) . Ekki er þó óalgengt að hjá nemendum með vægari einkenni athyglisbrests með ofvirkni og sérstaklega hjá þeim sem eru bara með athyglisbrest, að einkennin komi ekki í ljós fyrr en kröfur um einbeitni og ábyrgð á eigin starfi aukast í skólanum.

Fylgikvillar raskana

Athyglisbrestur og athyglisbrestur með ofvirkni geta haft veruleg áhrif á frammistöðu í námi, félagslega færni og tilfinningalega virkni.

  • 40 % þurfa á sérkennslu að halda
  • 19-26 % eru greind með námsörðugleika (námsþroskaheftingu)
  • 52 % eru með skertar fínhreyfingar
  • 50 % hafa skert félagsleg tengsl
  • 45 % hafa röskun, sem lýsir sér í lygum, hnupli og íkveikjum (fremur greindar hjá nemendum með athyglisbrest með ofvirkni heldur en með athyglisbrest)
  • 10-30 % eru með áráttu og þráhyggju(6)
  • nemendur með athyglisbrest sýna einkenni kvíða, þunglyndis og lélegs sjálfsálits.

Batahorfur

Rannsóknir hafa sýnt að þó einkenni athyglisbrests með ofvirkni dofni á unglingsárunum hverfa ekki eftirfarandi einkenni:

  • 70 % líða af eirðarleysi, eftirtektarleysi, sljóleika, tilfinningalegu hviklyndi, lélegu sjálfsáliti, lélegu sjálfstrausti, lélegum námsárangri og skertri félagslegri færni
  • 25-35 % leiðast út í andfélagslega hegðun
  • 58 % falla oftar en einu sinni á prófum
  • 10 % hætta í skóla
  • 59 % falla að viðmiðum sem notuð eru fyrir andstöðuþrjóskuröskun
  • 43 % fá greiningu um hegðunarröskun sem lýsir sér í lygum, hnupli og íkveikjum (CD) (7)

Athyglisbrestur með ofvirkni hverfur ekki hjá um 50-60 % einstaklinga. Almennur námsárangur og atvinnuþátttaka er lægri en búast mætti við.

  • 30 % klára ekki framhaldsmenntun
  • Aðeins 5 % ná háskólagráðu
  • Fullorðnir með athyglisbrest með ofvirkni, þó þeir séu yfirleitt vinnufærir og sjái fyrir sér sjálfir, eru í lægri stöðum en aðrir innan fjölskyldunnar, skipta oftar um starf, eiga í erfiðleikum með samskipti við vinnuveitendur og hætta frekar eða er sagt upp
  • 75 % eiga við félagslegan vanda að stríða
  • 79 % bera því við að þeir séu kvíðnir, sorgmæddir og líði illa líkamlega
  • 12 % eru fíklar
  • 25 % sýna andfélagslega hegðun
  • 25 % eru greindir sem andfélagslegir (8)

Niðurstöður rannsókna sýna að nemendur með athyglisbrest með ofvirkni sem fá fjölþætta meðferð hafa marktækt betri aðlögunarhæfileika heldur en nemendur sem fá enga meðferð eða bara eina tegund meðferðar. (9)

Heimildir:

1. Goodyear, P. and Hynd, G.W. (1992). Attention-deficit disorder (AD/HD) and without (ADD/WO) hyperactivity: Behavioral and neuropsychological differentiation. Journal of Clinical Child Psychology, 21, 273-305.

2. Marilyn P. Dornbush, Ph.D. og Sheryl K. Pruitt, M.Ed. Teaching the Tiger, 1995. Hope Press. 3. Satterfield, J.H., Saterfield, B.T. and Cantwell D.P. (1981). Three-year multimodality treatment study of 100 hyperactie boys. Journal of Pediatrics, 98, 650-655.

4. Barkley, R.A. (1990). Attention deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment. New York: Guildford Press.

5. Goodyear, P. and Hynd, G.W. (1992). Attention-deficit disorder (AD/HD) and without (ADD/WO) hyperactivity: Behavioral and neuropsychological differentiation. Journar of Clinical child Psychology, 21, 273-305.

6. Comings, D.E. Personal Communication, 1995.

7. Barkley, R.A. (1990). Attention deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment. New York: Guildford Press.

8. Barkley, R.A. (sjá ofan).

9. Barkley, R.A. (sjá ofan).

Birt með góðfúslegu leyfi Foreldrafélags misþroska barna