Heilahimnubólga og blóðsýking af völdum meningókokka bakteríu

Sjúkdómurinn

Heilahimnubólga og blóðsýking af völdum meningókokkabakteríu er alvarlegur sjúkdómur sem leiðir oftast til dauða ef ekki er brugðist skjótt við með greiningu og meðferð. Sjúkdómurinn er algengastur í börnum en getur komið fyrir á öllum aldri. Útbreiðsla hans er oft tilviljanakennd en hann getur stundum orðið að faraldri. Því er mikilvægt að fylgst sé náið með sjúkdómnum svo hægt sé að grípa til aðgerða ef fjöldi tilfella verður mikill.

Faraldsfræði

Margar bakteríur geta valdið heilahimnubólgu. Ein þeirra, Haemophilus influenzea hjúpgerð b, hefur nánast horfið eftir að bólusetning hófst á börnum fyrir 10 árum. Aðrar bakteríur sem kallast meningókokkar (Neisseria meningitides) hafa reynst alvarlegt heilsufarsvandamál á Íslandi. Þær valda bæði heilahimnubólgu og blóðsýkingum og kallast þá einu nafni meningókokkasjúkdómur, en hann hefur gengið í faröldrum á 15 – 20 ára fresti. Nú er tæpur aldarfjóðungur liðinn frá því að sjúkdómurinn gekk síðast í faraldri á Íslandi en það var árið 1976.

Ef sjúkdómurinn heldur sínu fyrra háttalagi má búast við faraldri hvenær sem er. Á undanförnum 8 árum hefur nýgengi sjúkdómsins verið á bilinu 5-11 tilfelli á hverja 100 000 íbúa (mynd 1). Dánartalan á Íslandi er 8,6% á s.l. 17 árum. Það eru einkum þrjár gerðir af meningókokkum sem valda sjúkdómi en það eru gerð A, B og C. Hér á landi hafa einkum gerð B og C valdið sjúkdómi.

Einkenni

sjúkdómsins Einkenni sjúkdómsins geta verið lúmsk og í upphafi líkst venjulegri kvefpest eða flensu.

  • Ungabörn veikjast oft með ósértækum einkennum eins og minnkaðri meðvitund, ertingu, höfnun á fæðu, ógleði eða niðurgangi og hita.
  • Sértæk einkenni eru hnakkastífleiki eða bungun á hausamótum ef þau eru enn opin og punktblæðingar (eða marblettir) sem lýsast ekki ef beitt er þrýstingi á þær. Síðkomin einkenni eru hátóna skrækir, meðvitundarleysi, höfuð fett aftur, lost og útbreiddir marblettir og blæðingar í húð.
  • Höfuðverkur. Sértæk einkenni eru hnakkastífleiki, ljósfælni, ruglástand og punktblæðingar eða marblettir. Síðkomin einkenni eru meðvitundarleysi, lost og útbreiddar blæðingar í húð.

Heilahimnubólgu eða blóðsýkingu skal alltaf hafa í huga hjá barni með óútskýrðan hita og áberandi veikindi. Hnakkastífleiki er ekki alltaf til staðar og er því mikilvægt að líta eftir húðblæðingum eða marblettum. Ef saman fer hiti og húðblæðingar þarf sjúklingur að komast á spítala án tafar.

Meðferð

Nauðsynlegt er að meðhöndla sjúklinga með meningókokkasjúkdóm sem fyrst á sjúkrahúsi með sýklalyfjum. Þrátt fyrir öflugar nútímalækningar er dánartala sjúkdómsins há eða tæp 9% hér á landi.

Forvarnir

Ef um meningókokkasjúkdóm er að ræða er mælt með fyrirbyggjandi meðferð með sýklalyfjum til handa þeim sem hafa búið á sama heimili dagana fyrir veikindi sjúklingsins eða hafa umgengist hann náið síðustu 10 dagana fyrir veikindin. Aðrir eru ekki í sérstakri áhættu.

Bóluefnið sem er virkt gegn meningókokkum af gerð A og C valda mótefnamyndun á 10-14 dögum eftir bólusetningu hjá öllum eldri en tveggja ára. Þessi mótefni eru talin endast í 3-5 ár. Ef sjúklingur veikist af meningókokkum af gerð A eða C er rétt að gefa öllum, þeim sem ástæða er til að meðhöndla með sýklalyfi, bóluefnið. Bóluefni gegn meningókokkum af gerð B, sem veldur 55% af sjúkdómstilfellunum hér á landi, hafa hins vegar reynst mun lakari en bóluefnið gegn hjúpgerð C. Ókostir bóluefnanna eru að þau gagnast ekki þeim sem eru yngri en 2ja ára og verndin endist trúlega aðeins í 3-5 ár og trúlega skemur fyrir bóluefnin gegn hjúpgerð B.