Hlaupabóla

Hvað er hlaupabóla?

Hlaupabóla er mjög smitandi sjúkdómur, sem er algengur hjá börnum. Sjúkdómurinn lýsir sér með bólum eða blettum á húð sem verða að nokkurs konur blöðrum og síðar sárum. Mikill kláði getur fylgt bólunum. Sjúkdómurinn er ekki hættulegur og orsakast af veiru (varicella-zoster) sem einnig veldur sjúkdómnum ristli.

Hver er orsökin?

Veiran smitast milli fólks með beinni snertingu, t.d. snerting við sprungnar blöðrur eða með úðasmiti. Einstaklingur getur smitað aðra allt að þremur dögum áður en hann fær sjálfur útbrot og er smitandi þar til allar bólur hafa sprungið og þornað upp. Veiran er til staðar í vessanum sem er inni í bólunum og því getur einstaklingur smitað meðan einhver vessi er enn til staðar. Meðgöngutími sjúkdómsins þ.e.a.s. sá tími, sem líður frá því að einstaklingur smitast þar til hann fer að fá einkenni, í þessu tilviki bólur, vessafylltar blöðrur og sár er 10-21 dagur.

Hver eru einkennin?

  • Útbrot á búk og í andliti. Útbrotin berast síðan í hársvörð, handleggi og fætur. Þau geta einnig borist yfir á slímhúðir og kynfæri.
  • Útbrotin valda kláða.
  • Til að byrja með eru þetta litlar rauðar bólur, sem eftir nokkra klukkutíma verða að blöðrum. Blöðrurnar verða síðan að sárum á 1-2 dögum. Það myndast hrúður og þær þorna upp.
  • Nýjar blöðrur geta myndast eftir 3-6 daga.
  • Það er mjög mismunandi hversu margar blöðrur hver einstaklingur fær.
  • Sjúkdómnum getur iðulega fylgt hiti.
  • Börn verða yfirleitt lítið veik á meðan fullorðnir geta orðið mjög veikir.
  • Slappleiki og hiti geta varað í einhvern tíma áður en bólurnar myndast.

Hverjir eru í áhættuhóp?

Þungaðar konur, sem hafa ekki fengið hlaupabólu og einstaklingar með veiklað ónæmiskerfi, þ.á.m. börn með hvítblæði og alnæmissjúklingar. Fyrirburar og ungbörn, auk þess sem einstaklingar á ónæmisbælandi lyfjum geta einnig orðið mjög veikir. Þeir, sem eru í áhættuhóp og eru í smithættu geta fengið mótefni gegn veirunni í sprautuformi. Í sumum löndum er bólusett gegn veirunni, en það er ekki gert hér á landi.

Hvað er til ráða?

  • Einstaklingur er smitandi þangað til að allar blöðrur eru orðnar að sárum og nýjar eru hættar að myndast. Halda skal smituðum einstaklingi heima við.
  • Neglur skulu klipptar eða hanskar notaðir.
  • Gætið verður hreinlætis, ef þið hafið komið við blöðrurnar eða svæðin í kring er ráðlegt að þvo sér vel um hendur. Börn klóra gjarnan í blöðrurnar og geta því borið smit.
  • Kaldur bakstur getur linað kláðann.
  • Hiti og sviti valda kláða, því er gott að vera í svölu umhverfi. Sturta eða bað skolar svitann af og fólki líður betur á eftir.

Hvernig greinir læknirinn sjúkdóminn?

Sjúkdómsgreiningin er byggð á ofangreindum augljósum einkennum.

Batahorfur

  • Yfirleitt stafar engin hætta af sjúkdómnum. Sjúkdómurinn varir í 7-10 daga hjá börnumen lengur hjá fullorðnum. Fullorðnir fá oftar fylgikvilla en börn en þeir eru hins vegar mjög sjaldgæfir.
  • Sá sem hefur einu sinni fengið hlaupabólu fær hana aldrei aftur. Hins vegar getur veiran síðar valdið sjúkdómi sem heitir ristill (herpes zoster). Einstaklingur með ristil getur smitað aðra af hlaupabólu.

Hvaða fylgikvillar geta komið í kjölfar hlaupabólu?

  • Þvagfærasýkingar.
  • Bólga í augum eða lungnabólga.
  • Í sumum tilfellum getur hlaupabóla m.a. valdið heilabólgu, hjartavöðvabólgu og Reyes– heilkenni.

Hver er meðferðin?

Meðferðin felst einkum í því, að draga úr einkennum. Hægt er að lina kláðann eins og greint var frá hér að ofan. Einnig eru til lyf til útvortis notkunar sem draga úr kláðanum. T.d. sinkáburður og púður, áburður sem inniheldur menthol svo og mentholspritt. Einnig eru til staðdeyfikrem. Þessi lyf draga einungis úr kláðanum tímabundið og við notkun þeirra ber að hafa í huga að þau geta valdið sviða í stutta stund. Ef kláðinn verður svo mikill að hann truflar svefn barnsins, er hægt að gefa því kláðastillandi lyf, andhistamín, sem þó getur haft sljóvgandi áhrif. Sams konar lyf eru gefin við ofnæmissjúkdómum, ferðaveiki og svefnleysi. Hægt er að meðhöndla sjúkdóminn hjá heilbrigðum einstaklingi með lyfjum  sem virka á veiruna sjálfa, ekki bara einkennin.